Editoriale – In memoriam (a cura della Direzione)
Contributi
Gianmarco Bianchini, Ovidian Threads: Exploring the Literary Texture of a Latin Verse Inscription from the Via Ostiensis (CIL XIV 480 = CLE 1255)
SVMMARIA
Carmen Latinum epigraphicum Romae repertum, quod profundam auctorum, praesertim Nasonis, cognitionem praebet, praesenti commentario illustratur.
Questo articolo esplora l’influenza capillare degli autori classici sulla struttura narrativa di CLE 1255, un’iscrizione rinvenuta lungo la Via Ostiensis a Roma. Attraverso l’analisi di varie espressioni e formule probabilmente derivate da Ovidio, lo studio sottolinea l’importanza e l’originalità di questo testo nel più ampio panorama delle iscrizioni in versi latini.
This paper explores the pervasive influence of classical authors on the narrative structure of CLE 1255, an inscription discovered along the Via Ostiensis in Rome. Through an analysis of various expressions and formulas likely derived from Ovid, the study underscores the significance and originality of this text within the broader landscape of Latin verse inscriptions.
5-18
Salvatrice Elisea di Dio, Il significato originario di ἔκφρασις alla luce delle antiche definizioni dei progymnasmata
SVMMARIA
Inquiritur quid ἔκφρασις principio significaverit, quae vox apud nostrae aetatis scriptores de describendis artis operibus plerumque adhiberi solet. Excussis igitur antiquissimis auctoribus, apud quos occurrit, et praesertim definitione, quae in Progymnasmatis invenitur, praesens commentarius illustrat qua ratione et quo consilio classici scriptores ecphrasi (sive evidentia, quo Latinius dicamus) usi sint. Arguitur autem in ea definienda non tam rei, quae describebatur, naturam maximi momenti fuisse (nam vel ad loca vel pugnas vel personas vel facta pertinere poterat), sed potius, quod vivam in audientium mentibus imaginem excitare poterat per ἐνάργειαν, quae est vis ac potestas res tamquam vivas praesentesque oculis exprimendi. Illud ergo apud artis rhetoricae scriptores ecphrasis primo significavisse videtur, artem quandam, qua elocutionis vi et evidentia imaginum absentia tamquam praesentia redderentur, magis quam artis operum cum imitatione descriptionem.
Questo articolo indaga sul significato originario del termine ekphrasis, andando oltre la tendenza moderna ad associarlo esclusivamente alla descrizione di opere d’arte visive. Attraverso un’analisi delle prime attestazioni del termine e, cosa ancora più significativa, delle definizioni riportate nei Progymnasmata, lo studio ricostruisce la funzione e la portata dell’ekphrasis nel suo contesto classico. Le prove dimostrano che la caratteristica distintiva dell’ekphrasis non era la natura del soggetto descritto – che poteva spaziare dai paesaggi alle battaglie, alle persone o agli eventi – ma piuttosto la sua capacità di evocare un’immagine vivida e coinvolgente nella mente del pubblico attraverso l’ἐνάργεια, ovvero il potere espressivo e la vividezza della descrizione. Nel suo senso retorico originale, l’ekphrasis emerge quindi come un mezzo per rendere presente ciò che è assente, attraverso la forza linguistica e il fascino immaginativo, piuttosto che come una semplice descrizione mimetica di oggetti artistici.
This article investigates the original meaning of the term ekphrasis, moving beyond the modern tendency to associate it solely with the description of visual artworks. Through an analysis of the earliest attestations of the term and, more significantly, the definitions found in the Progymnasmata, the study reconstructs the function and scope of ekphrasis in its classical context. The evidence shows that the defining feature of ekphrasis was not the nature of the subject described – which could range from landscapes to battles, people, or events – but rather its capacity to evoke a vivid and immersive image in the mind of the audience through ἐνάργεια, that is, the expressive power and vividness of the description. In its original rhetorical sense, ekphrasis thus emerges as a means of rendering what is absent present, through linguistic force and imaginative appeal, rather than as a mere mimetic account of artistic objects.
19-36
Annalisa Lavoro, Excerpta da Ateneo (e non solo) nel codice 402 della Burgerbibliothek di Berna
SVMMARIA
Excerpta ex Athenaei Dipnosophistis, quae in Bibliothecae Bernensis codice 402 continentur, in hoc opusculo recensui et cum Tomaei locis e De varia historia libris tribus contuli. Praeterea de excerptis e Plutarcho et Simplicii Commentario in Aristotelis Physica in hoc codice servatis disputavi.
Oggetto del presente articolo sono gli estratti dai Deipnosofisti di Ateneo presenti nel codice 402 della Burgerbibliothek di Berna, che vengono qui messi a confronto e collegati con specifici passi del De varia historia libri tres di N.L. Tomeo; contestualmente, si propongono delle ipotesi sulle loro fonti. Si dà conto inoltre degli estratti dello stesso codice provenienti da Plutarco e dal commento di Simplicio alla Fisica di Aristotele.
The paper focuses on the excerpts from Athenaeus’ Deipnosophists in codex 402 of Burgerbibliothek of Bern, by connecting them to specific passages of N.L. Tomaeus’ De varia historia libri tres and proposing hypotheses about their sources. This article also provides a list of excerpts of the same codex from Plutarch and from Simplicius’ Commentary on Aristotle’s Physics.
37-80
Giovanni Margiotta, L’influenza della declamazione nelle Historiae di Velleio Patercolo
SVMMARIA
Velleius Paterculus haud magni aestimatur a studiosis praesentis aevi, qui eius Historias futiles et curiosiores saepe iudicaverunt. Id iudicium inde ortum est, quod Velleius artis declamandi studio nimis indulget, quam velut institutionis oratoriae miliarium primis imperii saeculis fuisse haud iniuria dixeris. Huius symbolae propositum est quid in Vellei opere studia rhetorica valeant ab integro considerare. Locis selectis quibusdam accurate excussis, declamationis propria argumenta et artificia detecta illustrabimus, quae sunt historicae narrationi contexta. Illud autem demonstrare in animo est, declamationis artem summi fuisse momenti in Velleiana oratione formanda, cui et componendi leges obtulerit et subiectorum materiam ministraverit; unde ipsa effecit ut Vellei Historiae inter litterarum monumenta primis imperii temporibus scripta locum minime obscurum obtinerent.
Velleio Patercolo gode di scarso credito da parte degli studiosi moderni, che hanno spesso eti-chettato le sue Historiae come superficiali ed eccessivamente pedanti. Simili giudizi sono stati basati sulla dipendenza di Velleio dalla moda per le declamazioni, una pietra miliare dell’educazione retorica nella prima età imperiale. Il presente contributo si prefigge di rivalutare il significato della retorica scolastica nell’opera di Velleio. Attraverso un’approfondita analisi testuale di passi scelti, saranno individuati ed esaminati gli elementi e le tecniche propri della declamazione e intessuti nella narrazione storica. Come il mio studio dimostrerà, la declamazione gioca un ruolo cruciale nel modellare la prosa di Velleio, mettendo a disposizione sia strategie compositive che contenuti tematici. Coerentemente, proprio l’influsso della declamazione colloca le Historiae di Velleio tra i prodotti di spicco della letteratura della prima età imperiale.
Velleius Paterculus has received little credit from modern scholars, who have often labelled his Historiae as superficial and excessively pedantic. Such assessments have been attributed to Velleius’ dependence on the vogue for declamation, a cornerstone of rhetorical education during the Early Empire. This paper aims to re-evaluate the significance of school rhetoric in Velleius’ work. Through an in-depth textual analysis of selected passages, I will detect and explore the declamatory elements and techniques woven into the historical narrative. As my study will demonstrate, declamation plays a crucial role in shaping Velleius’ prose by providing both compositional strategies and thematic content. Accordingly, the very influence of declamation positions Velleius’ Historiae as a significant product of early imperial literature.
81-107
Giustina Monti, The ‘Tragedy’ of Writing Histories κατὰ μέρος
SVMMARIA
Demonstratur hoc commentario unam e causis praecipuis, cur Polybius Phylarchum vituperet, esse quod hic historiam universam non conscripserit, eamque contentionem ad reprehendendum certum genus historiae – id est quod Polybius appellat historias per partes – non autem ipsam tragoediam aut narrationes tragicas spectare. Deinde duae notiones e Platone sumptae tractantur quibus Polybius utitur: mentio scilicet fallaciae spectatorum atque distinctio inter eos qui leviter legunt et eos qui studiose ac diligenter rerum cognitionem persequuntur. Postremo Polybium sententias Platonicas de poesi ac tragoedia sumpsisse easque ad historias per partes transtulisse ostenditur.
Scopo del presente articolo è dimostrare che una delle ragioni principali per l’attacco di Polibio contro Filarco è che questi non scrisse una storia universale, e che la controversia ha lo scopo di criticare un particolare genere di storia – ossia, ciò che Polibio definisce ‘storie particolari’ – piuttosto che la tragedia in sé o le narrazioni tragiche. Si discute quindi di due concetti platonici adoperati da Polibio, il riferimento all’inganno degli spettatori e la distinzione tra ‘lettori occasionali’ e ‘studiosi impegnati’. Infine, si dimostra che Polibio riprende le idee di Platone sulla poesia e la tragedia per applicarle alle storie particolari.
This article aims at demonstrating that one of the main reasons for Polybius’ attack on Phylarchus is that the latter did not write a universal history, and that the controversy fulfils the purpose of criticising a particular kind of history – namely what Polybius calls ‘histories κατὰ μέρος’ (monographic histories) – rather than tragedy in itself or tragic accounts. The article will, then, discuss two Platonic concepts employed by Polybius, the reference to the spectators’ deception as well as the distinction between the ‘casual readers’ and the ‘serious students’. Finally, it will conclude that Polybius resumes Plato’s ideas on poetry and tragedy to apply them to histories κατὰ μέρος.
109-148
Gioacchino Strano, Il vescovo Arsenio di Corfù fra agiografia e storia
SVMMARIA
Arsenius priore saeculi X dimidio Corcyrae archiepiscopus fuit, ad quam sedem a Theophylacto patriarcha electus est, nempe non invitis imperatoribus (Romano scil. Lecapeno, deinde Constantino Porphyrogenito). Ibi suo munere ita functus est, eorum quae ad se pertinerent maxime conscius, ut insularum metropolitis sequentium aetatum exemplum praeclarum praebuerit episcopalis auctoritatis exercendae; fama eius mare transvecta per Italiam vulgatur, praesertim in Terra Hydruntina, quae cum Corcyra et regione Epirotica inde ab antiquis temporibus commercio ac familiaritate arte iungebatur.
Arsenio fu arcivescovo di Corfù nella prima metà del X secolo. Fu scelto per questa sede dal patriarca Teofilatto, certamente con l’approvazione degli imperatori (Romano I Lecapeno e poi Costantino Profirogenito). Lì esercitò il suo ministero, pienamente consapevole delle sue prerogative, in maniera tale da diventare un modello di esercizio dell’autorità episcopale per i metropoliti isolani delle età successive: la sua fama attraversò il mare e si diffuse in Italia, specialmente nella Terra d’Otranto, che tradizionalmente manteneva strettissime relazioni con Corfù e l’area epirotica.
Arsenius was archbishop of Corfu in the first half of the 10th century. He was chosen for this seat by the patriarch Theophylact, certainly with the approval of the sovereigns (Romanus I Lecapenus and then Constantine Porphyrogenitus). There he carried out his role, fully aware of his prerogatives, so that he became a model of management of the bishop’s authority for the island metropolitans of the following ages: his fame goes beyond the sea and spreads in Italy, especially in the Terra d’Otranto, which traditionally maintained very close relations with Corfu and with the Epirotic area.
149-162
Daniela Toševa, The Theme of Abduction in the Greek Comic Tradition
SVMMARIA
Inquiritur quomodo in Herodae Mimiambo II mulieris abductio, frequens apud comicos materia, tractata sit, quave ratione poeta in ea re a Menandro discrepet. Cum enim apud Menandrum mulieres abduci seu abductum iri verbis tantum dicatur, re numquam eveniat, in Herodae Mimiambo eiusmodi res tamquam patrata narratur. Id quoque praesens indago complectitur, quomodo Herodas comicorum materiam refingat et in mimiambi genus iudicialium causarum irrisionem recipiat.
L’articolo illustra come Eroda nel secondo mimiambo tratta il tema comico del rapimento diuna donna, in maniera differente da Menandro. Mentre infatti in quest’ultimo i rapimenti sono generalmente suggeriti o progettati ma mai attuati, il mimiambo di Eroda presenta il fatto come realmente accaduto. Si discute inoltre di come Eroda altera i motivi comici e incorpora la parodia delle cause giudiziarie nella forma del mimiambo.
This paper explores how Herodas’ second mimiamb adapts the comic theme of abduction, contrasting it with its treatment in Menander. Unlike Menander, where abductions are usually suggested or planned but never executed, Herodas’ mimiamb depicts the act having taken place. The study also delves into how Herodas alters comic motifs and incorporates forensic parody into the mimiambic form.
163-179
Gianluca Vindigni, I doni agli ambasciatori (Val. Max. IV 3, 9)
SVMMARIA
Ope recentis editionis criticae a Johanne Briscoe paratae, quae etiam Iulii Paridis atque Ianuarii Nepotiani epitomas includit, Valeri Maximi Factorum et dictorum memorabilium libri novem expletiore ratione philologice inspici possunt. Quodam igitur noto loco, ubi Romanorum legati a Ptolomaeo rege ea dona obtenta et in aerarium iam delata muneri rursus sibi accepisse narrantur, de aliquot verbis dubiis inter cruces positis, de quis multi per aetates philologi ac grammatici opinionem suam ediderunt, quantum potui et pro virili parte ad coniecturam novam evasi. Haec enim valde a pristinis differre videtur, quippe quae Paridis epitomae gratiam debet.
Grazie alla recente edizione di John Briscoe, che include le epitomi di Giulio Paride e Gianuario Nepoziano, i Factorum et dictorum memorabilium libri novem di Valerio Massimo possono essere sottoposti a un più accurato esame filologico. Così, in un passo ben noto, nel quale gli ambasciatori romani ricevono come premio gli stessi doni che avevano ottenuto dal re Tolomeo e che avevano già devoluto all’erario pubblico, si propone una nuova lettura di alcune parole dubbie e poste fra cruces, già oggetto di numerose congetture da parte di filologi e grammatici. La mia proposta si differenzia dalle precedenti in modo significativo, in quanto è formulata sulla scorta del testo di Giulio Paride.
Thanks to the recent critical edition by John Briscoe, which includes the epitomes of Iulius Paris and Ianuarius Nepotianus, the nine books of the Memorable Deeds and Sayings by Valerius Maximus can now be philologically analyzed in a more exhaustive manner. Thus, in a well-known passage, in which we are told that Roman ambassadors received as a prize the same gifts which they had obtained from King Ptolemy and already devolved to the public treasury, I provide a new reading of some dubious and obelised words, which have been subjected to much conjecture by both philologists and grammarians. My conjecture, in fact, provides a significant departure from previous suggestions, and is made in light of the text by Iulius Paris.
181-193
Étienne Wolff, Quelques jeux sur les sons et les mots passés inaperçus : Mart. II 65 ; Sidon. epist. I 8 ; Anth. Lat. 190 R.
SVMMARIA
Tres auctorum loci, natura diversi, praesenti symbola illustrantur, qui omnes verborum ioca et sonorum figuras praebent quae studiosorum mentem plerumque fugerunt. Quorum primus est Mart. II 65, quo etiam ostenditur quam saepe poetam numeris ludere delectet. Sequitur Sidon. epist. I 8, sonorum artissima compositione insignis. Tertius est Anth. Lat. 190 R.2, in quo nomen ‘Bumbulus’ accuratius quod ad sensum et sonum pertinet examinatur.
Nell’articolo si esaminano tre testi di carattere diverso, ciascuno distinto da forme di giochi di parole ed effetti fonici ampiamente sfuggiti all’attenzione dei critici. Il primo è Mart. II 65, che riflette anche il gusto del poeta per gli schemi numerici. Il secondo è Sidon. epist. I 8, un componimento notevole per la sua densa tessitura fonetica. Il terzo è Anth. Lat. 190 R.2, in cui il nome ‘Bumbulus’ richiede una più accurata analisi semantica e fonologica.
In this article, I examine three texts of distinct character, each distinguished by forms of wordplay and sound effects that have largely eluded critical notice. The first is Mart. II 65, which also reflects the poet’s fascination with numerical patterns. The second is Sidon. epist. I 8, a composition notable for its dense phonetic texture. The third is Anth. Lat. 190 R.2, inwhich the name ‘Bumbulus’ invites closer semantic and phonological analysis.
195-208
Note e discussioni
Francesca Angiò, P. Heidelberg 185 (Eschilo, F *451u Radt): qualche osservazione
SVMMARIA
Fragmentum **451u Radt (P. Heidelberg 185), dubitanter Aeschylo assignatum, cum Aeschyleis fragmentis contuli, nonnullis adiectivis in lacuna versus octavi propositis.
Si confronta il fr. **451u Radt (P. Heidelberg 185), attribuito dubitativamente a Eschilo, con altri frammenti del poeta, proponendo alcuni aggettivi a integrazione della lacuna al v. 8.
Fragment **451u Radt (P. Heidelberg 185), doubtfully attributed to Aeschylus, is compared with Aeschylean fragments. Some adjectives for the lacuna of l. 8 are proposed.
211-221
Carmelo Crimi, I pavoni dei due Gregorii, Nazianzeno e Nisseno
SVMMARIA
De locis, in quibus Gregorius Nazianzenus (or. XXVIII 24; carm. I 2, 29, 77-82) et Gregorius Nyssenus (Eun. III 1, 25-26) pavonem eiusque pennas describunt, disseritur.
Esame di due passi di Gregorio di Nazianzo (or. XXVIII 24; carm. I 2, 29, 77-82) e uno di Gregorio di Nissa (Eun. III 1, 25-26) che descrivono il pavone e le sue penne.
This paper examines two passages from Gregory of Nazianzus (or. XXVIII 24; carm. I 2, 29, 77-82) and one from Gregory of Nyssa (Eun. III 1, 25-26) which describe the peacock and its feathers.
223-230
Filip De Decker, Quintus Smyrnaeus Posth. V 557: ἄξεται or ἵξεται?
SVMMARIA
Praesenti commentariolo arguitur ἄξεται, quod in Quinti Smyrnaei Posthomericorum V 557 traditur, servandum esse neque in ἵξεται mutandum, id quod Rhodomann proposuit et omnes editores receperunt. Textus traditus ut media seu passiva verbi forma explicari potest.
Si dimostra che in Q.S. Posth. V 557 il tràdito ἄξεται andrebbe mantenuto e non corretto in ἵξεται, secondo la proposta avanzata da Rhodomann e accolta da tutti gli editori. Il testo tramandato può essere spiegato come una forma verbale media o passiva.
In this short article, I argue that in Q.S. Posth. V 557 the transmitted ἄξεται should be preserved and not be changed into ἵξεται, as was suggested by Rhodomann and accepted by all editions. The transmitted form can be explained as a middle or passive form.
231-236
Carmela Mandolfo, Maria stilla maris nel De nominibus Hebraicis di Eucherio di Lione (Instr. II)
SVMMARIA
Disseritur de lectione stilla (Maria stilla maris) in Eucherii Lugdunensis De nominibus Hebraicis (Instr. II).
Si discute la lezione stilla (Maria stilla maris) nel capitolo De nominibus Hebraicis (Instr. II) di Eucherio di Lione.
The paper deals with the reading stilla (Maria stilla maris) in the chapter De nominibus Hebraicis (Instr. II) of Eucherius of Lyon.
237-240
Giuseppe Mariotta, Congetture filoniane
SVMMARIA
De quattuor Philonis Mechanici locis disseritur, i.e. Parasceuastica I 44 (ἐντειχίσαντά τινας pro ἐν τῇ μετά τινας fortasse legendum), I 50 (καὶ κηροῖς pro καὶ κριοῖς conicitur), I 86 (sine supplemento ‹ἀριστεύσαντες› bene explicari potest), II 53 (certa nobis Ἄκης emendatio suadet ut hunc librum antequam nomen urbi Ptolemais impositum est, c. 266 a. Chr. n., conscriptum credamus).
Discussione di quattro passi di Filone di Bisanzio: Paraskeuastika I 44 (forse si deve leggereἐντειχίσαντά τινας in luogo di ἐν τῇ μετά τινας), I 50 (si propone la congettura καὶ κηροῖς per καὶ κριοῖς), I 86 (il testo può ben essere spiegato anche senza l’integrazione ‹ἀριστεύσαντες›), II 53 (la correzione sicura Ἄκης porta a ritenere che questo libro sia stato scritto prima che la città venisse ribattezzata Tolemaide, intorno al 266 a.C.).
Four passages from Philo of Byzantium are discussed: Paraskeuastika I 44 (perhaps ἐντειχίσαντά τινας should be read instead of ἐν τῇ μετά τινας), I 50 (it could be conjectured καὶ κηροῖς instead of καὶ κριοῖς), I 86 (the text can be well explained without the supplement ‹ἀριστεύσαντες›), II 53 (the secure correction Ἄκης leads us to believe that this book was written before the city was renamed Ptolemais, around 266 BC).
241-248
Anika Nicolosi, La giusta misura della storia (Luc. HC 9): simmetria ed equilibrio in Luciano di Samosata
SVMMARIA
Animadversiones in Luc. HC 9, ubi καιρός «metrum» significare debet ita ut ad totius operis argumentum respondeat.
Alcune osservazioni su Luc. HC 9, dove καιρός ha il significato di «misura» e costituisce il termine chiave di tutta l’opera.
Some remarks on Luc. HC 9, where καιρός has the meaning of «measure» and becomes the focus of the whole pamphlet.
249-256
Lorenzo Nosarti, Un eroe che incita alla fuga! Una congettura al testo di Inc. inc. fab. 61-63 Ribb.3, Klotz = Acc. arm. iud. 115-117 Warm.
SVMMARIA
In fragmento scenico anonymo Inc. Fab. 81-83 Ribb., e dramate quodam ad ‘armorum iudicium’ pertinente sumpto, pauidus legendum esse uidetur pro tradito pedibus.
Nel frammento anonimo Inc. Fab. 81-83 Ribb., probabilmente tratto da un dramma sulla contesa per le armi di Achille, si deve leggere pauidus in luogo del tràdito pedibus.
In the anonymous fragment Inc. Fab. 81-83 Ribb., which probably comes from a play concerning the contest for Achilles’ weapons, pauidus should be read for the transmitted pedibus.
257-261
Ricordi
Carmela Mandolfo, Ricordo di Giovanni Salanitro (1943-2025)
265-294
Paolo B. Cipolla et all., Ricordo di Giuseppina Basta Donzelli (1931-2025)
295-309
Sonia Francisetti Brolin, Ricordo di Guido Cortassa (1949-2023)
311-320
Recensioni
Sergio Audano (ed.), Aspetti della fortuna dell’Antico nella Cultura Europea (Agnese Bargagna)
323-329
Francis Cairns, The Greek Poetry of Summons and Invitation. From Homer to the Hellenistic Age (Francesca Angiò)
330-331
Guido Calogero, Eros e dialettica in Platone, introduzione e cura di Aldo Brancacci (Manlio Fossati)
332-338
Valentina Garulli – Camillo Neri, Morfologia e storia del greco antico. Prefazione di Ornella Montanari (Renata Briulotta)
339-342
Notiziario bibliografico
A cura di A. Quartarone Salanitro
345-346